ช่วงเทศกาลสงกรานต์ปี 2550 นี้ มีวันหยุดยาวหลายวันติดต่อกัน ยังจำได้ว่า เมื่อก่อน เมื่อถึงเทศกาลตรุษจีน ร้านรวงจะหยุดติดต่อกันหลายวัน แต่ภายหลังวันหยุดในช่วงตรุษจีนนั้นหดวันลงมาก หรือไม่มีการหยุดเลยด้วยซ้ำ หากเป็นร้านค้าก็คงเป็นเพราะสาเหตุที่ว่า ถึงหยุดให้หลายวัน พอถึงสงกรานต์พนักงาน คนงานก็ต้องหยุดกันอยู่ดี ยิ่งภายหลังรัฐบาลกำหนดให้วันสงกรานต์เป็นทั้งวันผู้สูงอายุ วันครอบครัวแห่งชาติด้วยแล้ว การหยุดในช่วงตรุษจีนก็แทบไม่ปรากฏ

          ระหว่างช่วงสงกรานต์ปีนี้ ที่ดีใจและสนุกก็คงเป็นไปตามแต่ละช่วงวัย เด็กดีใจเพราะนอกจากอยู่ในช่วงปิดเทอมแล้ว หากไปเรียนพิเศษ ครูก็หยุดให้ แถมได้เล่นน้ำด้วย วัยรุ่นก็สนุกเพราะได้เล่นน้ำกันหลายแบบ ทั้งขึ้นหลังรถปิคอัพ ทั้งเกาะกลุ่มเล่นน้ำกันข้างถนน ทั้งขี่มอเตอร์ไซค์ให้คนเขาสาดน้ำดูน่าหวาดเสียว และจำพวกที่ถึงตัวอยู่ไกล แต่ใจไม่เคยลืมน้ำ “แม่โขง” ก็มีอยู่มาก ส่วนที่เป็นผู้ใหญ่ขึ้นมาก็เข้าวัดเข้าวาทำบุญทำทาน วันหยุดยาวในช่วงสงกรานต์นี้ได้พาพ่อแม่ปู่ย่าตายายและลูกหลานมาพบปะเจอะเจอกัน


          ในช่วงสงกรานต์นี้ สำหรับชาวสวน ต้องถือเป็นช่วงสำคัญของปี เพราะเป็นช่วงหัวฤดูที่พืชผลกำลังออก ปีหนึ่งก็หวังเอาช่วงนี้เอง รวมถึง ร้านขายเครื่องมือเกษตรและธนาคาร ธ.ก.ส. ก็แอบหวังแอบลุ้นให้เกษตรกรมีรายได้มาก ๆ เพื่อจะได้นำส่งในรายที่ขอค้างไว้ก่อน หรือขอกู้ไป เป็นวงจรเป็นลูกโซ่ผูกพันกัน แล้วที่แยกกันไม่เคยออกก็คือ ราคาที่ลดต่ำลงมารับฤดูผลผลิตกำลังออกเช่นนี้ทุกปี จะปลูกมาก ออกมาก หรือปลูกน้อยก็หนีไม่พ้นความเซ็งเรื่องราคาทั้งนั้น ขนาดคนที่ไม่ได้มีอาชีพตรงนี้ ยังห่อเหี่ยวแทน ประสาอะไรกับคนสวนที่ยอมรับกับภาวะตลาด และรัฐเองก็คงช่วยอะไรไม่ได้มากในเรื่องกลไกราคา เพราะผลไม้เป็นของมีอายุ มีระยะเวลาเน่าเสีย อย่างไรก็ตาม เสียงบ่นก็คงยังพึมพำกันต่อไปอีกหลาย ๆ ขวบปีข้างหน้า ที่สุดแล้วยังคงเชื่อว่ายังน่าจะพอถูไถทำกันไปได้ ได้มากได้น้อยเท่านั้น หรือไม่เช่นนั้น ก็คงต้อง “ทำทน” เพราะยังคงจะพออยู่ได้ เลี้ยงตัวได้ หรือไม่ก็ “ทนทำ” เพราะไม่รู้จะไปทำอะไรเหมือนกันนี่แหละ


          เข่าเล่าว่า การออกดอกออกผลของต้นไม้เพื่อให้เราได้กินได้ขายในช่วงฤดูแล้วนั้น เป็นเพราะธรรมชาติของต้นไม้ต้องเตรียมตัวที่จะรับกับภาวะฝนแล้ง การสลัดใบเพื่อลดการปรุงอาหารนั้นก็ส่วนหนึ่ง การเตรียมขยายพันธุ์หรือเพื่อให้มีลูกหลานอยู่ต่อไปได้ เพื่อต้นแม่ต้องตายลงด้วยการออกดอกออกผลผลิตเมล็ดนั้นก็เห็นได้ชัดตรงนี้เอง ว่าธรรมชาติเป็นสิ่งมหัศจรรย์

          เรื่องของน้ำจึงเป็นของจำเป็นและเป็นความเชื่อที่ตกทอดกันมาเป็นประเพณี เช่น งานลอยกระทงในแม่คงคา งานสงกรานต์รดน้ำดำหัว พิธีขอฝน พิธีแห่นางแมว เป็นต้น

          แม้กระทั่งพิธีเก็บวิญญาณสัมภเวสีของโรงเจสมาคมพุทธศาสตร์ในช่วงมีนา เมษาที่ผ่านมา ซึ่งจะทำทุก ๆ 5 ปีครั้ง ก็ยังเริ่มพิธีด้วยการหาแหล่งน้ำทิพย์เพื่อมาใช้ในการประกอบพิธีกรรม แต่โรงเจนี้ในระยะหลัง ๆ โดยเฉพาะตั้งแต่มีการปูคอนกรีตที่สนามด้านหน้าเพื่อความสะดวกในการใช้ประโยชน์แล้ว น้ำในบ่อบาดาลมักไม่พอใช้ ต้องเอารถน้ำไปช่วยอยู่เนือง ๆ เพราะพื้นที่รับน้ำเพื่อให้น้ำซึมลงสู่ดินลดน้อยลง

          และเรื่องของน้ำกับเทศบาลนั้น คำว่า “น้ำ” คำเดียว แต่เป็นเรื่องที่ต้องขบคิดกันอย่างกว้างขวางและหยุดไม่ได้ คือเรื่องน้ำดิบเพื่อผลิตน้ำประปา ที่วันนี้ได้พูดกันไปหลายยกแล้วเรื่องแหล่งน้ำดิบ ที่ต้องเตรียมการเพื่อรับมือกับภาวะที่เรียกให้เข้าใจได้ง่ายหน่อยว่า “สงครามแย่งชิงน้ำ” ไว้แต่เนิ่น ๆ รวมถึงเรื่องแหล่งน้ำเพื่อการป้องกันอัคคีภัยตามย่านต่าง ๆ ในเมืองแกลงของเรา

         หลายวันในช่วงก่อนสงกรานต์ ได้มีโอกาสไปห้องรับแขกธรรมชาติที่ดีที่สุดของเมืองแกลง คือกลางแม่น้ำประแสที่บ้านแหลมยาง ได้พบปะพูดคุยกับคนหลายวัย ได้ยินผู้สูงวัยเกิน 60 ปี เล่าว่า เคยแต่ได้ยินว่าเขาขึ้นล่องค้าขายกันด้วยเรือด้วยคลอง เพิ่งจะได้เคยเห็นคลองคูเมือง เมื่อไม่นานนี้เอง ที่อ่อนวัยลงมาก็เล่าว่า เป็นแต่ได้ยินจนเพิ่งมาได้เห็นเมื่อไม่กี่ปีมานี้ เราเองยามทอดอารมณ์ชมคลองคราใด อดไม่ได้ที่จะแปะใจ ใส่ความรู้สึกเปรียบเทียบวิถีต่าง ๆ ในคลองกับเมื่ออดีตเท่าที่ได้รู้ได้ศึกษา

         มีเรื่องหนึ่งที่ได้ไปเห็นในวันนั้น เมื่อกำลังลากแพกลับ เป็นจังหวะเดียวกับที่น้ำกำลังขึ้นอย่างรวดเร็ว ไหลเชี่ยว พาแพทั้งลำล่องกลับถึงที่ชั่วอึดใจเท่านั้น ตรงนี้เป็นคำตอบให้กับที่เคยมีคำถามว่า เมื่อสักสี่ห้าสิบปีย้อนขึ้นไป เวลาเรือใบบรรทุกสินค้าลำใหญ่ ๆ เข้ามาที่ท่าน้ำบ้านตลาดสามย่านนี่ จะอาศัยแรงลมพัดใบให้เรือแล่นได้สักเท่าไหร่กันเชียว เพราะคลองยิ่งใกล้ท่า ก็ไม่ได้กว้างขึ้นเลย แม้มีผู้ใหญ่ที่เคยผ่านประสบการณ์ตรงนั้นเล่าให้ฟัง ก็เพิ่งจะยิ่งเข้าใจแล้วว่า เรือบรรทุกสินค้านั้นเขาอาศัยช่วงจังหวะน้ำขึ้นแล่นเรือไปที่เป้าหมายอย่างนี้นี่เอง เว้นแต่เรือยนต์ที่ใช้ลากเรือสินค้าชนิดไม่มีใบที่ไม่ต้องอิงแรงลมหรือกระแสน้ำ แต่กระนั้นก็ดี ลมและกระแสน้ำก็ยังเป็นปัจจัยสำคัญในการเดินทางทางน้ำอยู่ดีนั่นเอง

         มาถึงวันนี้ เราไม่ได้ใช้คลองในหน้าที่การลำเลียงสินค้าแล้ว แต่หันมาลำเลียงผู้คนบนแพเพิ่มขึ้น และใช้เรือหางยาวในบางโอกาส แต่ความเร็วของกระแสน้ำขึ้นลงกลับมีน้ำหนักมากในเรื่องของคุณภาพน้ำ เพราะยิ่งน้ำท่าคลองประแสไหลขึ้นลงได้สะดวกมากเท่าไหร่ ก็จะจับกับออกซิเจนในอากาศได้มากเท่านั้น ทำให้น้ำมีคุณภาพดี กุ้งหอยปูปลาก็อยู่ได้และเพิ่มจำนวนมากขึ้น คนเรือมีทั้งจับเอาไปจำหน่าย มีทั้งที่จับเอาไปเผื่อแผ่เพื่อนฝูงญาติพี่น้องก็มาก คนเลี้ยงกุ้งก็เอาน้ำไปเข้าบ่อสร้างรายได้ นี่เองที่การดูดทรายและขุดลอกคลองให้น้ำได้มีที่วิ่งที่ไหลได้สะดวกและ กว้างขวางจึงยังเป็นหน้าที่หลักอยู่ที่จะช่วยให้พวกเรามีอยู่มีกินและมีใช้กันต่อไป

         แต่ที่อาศัยจังหวะน้ำขึ้น น้ำลงตามธรรมชาติในทางที่ผิดก็มี ด้วยการวางอวนริมฝั่งเป็นแนวยาว รอจังหวะน้ำลง กุ้งหอยปูปลาทั้งเล็กใหญ่ไม่เลือกขนาดที่ข้ามอวนออกมาไม่ทันก็ติดอยู่ริมฝั่ง ถูกจับเอาไปยังชีพนั้นแค่ส่วนเดียว ที่ต้องตายเพราะว่ายกลับไปไม่ทันนั้นมากกว่าหลายเท่านัก คนพวกนี้คือพวกทำลายธรราชาติและเบียดเบียนผู้อื่นอย่างชนิดที่ไม่ควรญาติดีหรือต้องไปเกื้อหนุนใด ๆ เลย

         สงกรานต์ปีนี้ นอกจากจะได้เห็นภาพของการเล่นน้ำสาดน้ำกันแล้ว ลึกลงไปกว่านั้น คือความจำเป็นในเรื่องของน้ำต่อมนุษย์ที่เราต้องช่วยกันมองและตรึกตรองเสมอไป อย่างน้อยตัวอย่างเรื่องน้ำต่อพืชผล และน้ำต่อชาวเรือชาวคลองข้างต้น รวมถึงองค์ประกอบของร่างกายที่มีน้ำถึงสามในสี่ส่วน ก็เป็นตัวอย่างแค่เพียงนิดเดียวที่บอกให้เราได้คิดว่า....น้ำนั้นสำคัญไฉนเอย

April 19, 2007